Preventie van lymfoedeem

Het lymfstelsel

Naast een systeem van bloedvaten hebben wij in ons lichaam nog een systeem: het lymfestelsel (zie afbeelding). Het lymfestelsel bestaat uit lymfevaten en lymfeweefsel (klieren en andere organen). Het lymfestelsel is een nuttig systeem om allerlei afvalstoffen uit het lichaam te vervoeren. 

De lymfevaten vormen de kanalen van het lymfestelsel. Deze kanalen worden vanuit het weefsel gevuld met een kleurloze vloeistof, de lymfe. In de lymfe worden afvalstoffen uit het lichaam opgenomen. Ook bevinden zich witte bloedcellen in de lymfe. Via steeds grotere kanalen komt dit weefselvocht uiteindelijk in de bloedbaan terecht. Voordat de lymfe in het bloed komt, passeert zij tenminste één lymfeklier. De lymfeklieren zijn te beschouwen als een soort zuiveringsstation. Hier worden bacteriën en virussen en andere ziekteverwekkers onschadelijk gemaakt. Verder worden afvalstoffen uit de lymfe gefilterd.

De lymfeklieren bevinden zich op verschillende plaatsen in ons lichaam zoals in de hals (A), oksels (B), luchtpijp (C), longen (D), buikholte (E), darmen en bekkenstreek (F) en in de liezen (G).

In het lymfeweefsel bevinden zich witte bloedcellen, de lymfocyten genaamd. Lymfocyten worden in het beenmerg, in de lymfeklieren en in de milt aangemaakt. Deze lymfocyten circuleren in de lymfe en in het bloed. Zij spelen een belangrijke rol bij de bestrijding van ziekteverwekkers en de productie van afweerstoffen.

Het ontstaan van lymfoedeem

Normaal gesproken wordt het lymfevocht naar de bloedbaan afgevoerd zonder dat u dit merkt. Als er lymfeklieren verwijderd zijn, bijvoorbeeld uit de oksel, kunnen er problemen ontstaan wanneer het lichaam een grotere hoeveelheid lymfevocht moet afvoeren dan gewoonlijk. Dit kan als gevolg van een infectie, overbelasting of warmte. Het lymfevocht kan niet meer zo snel worden afgevoerd. Het vocht hoopt zich op in bijvoorbeeld de arm waardoor deze dik kan worden (lymfoedeem). Lymfoedeem kan ook ontstaan als gevolg van de nabehandeling van kanker. De bestraling kan namelijk de lymfeklieren beschadigen, waarna ze minder goed functioneren. Lymfoedeem kan direct na de behandeling optreden, maar ook pas jaren later.

Klachten

De eerste klacht bij lymfoedeem is meestal het opzwellen van de  hand. Soms ontstaat er ook pijn, vaak in de vorm van tintelingen en een strak, gespannen of moe gevoel in de arm. Bemerkt u een lichte zwelling, geef uw arm dan rust en leg hem ’s nachts op een kussen. Neemt de zwelling ondanks deze maatregel niet af, raadpleeg dan de behandelend specialist of huisarts. Zij kunnen u eventueel doorverwijzen naar fysiotherapeuten die gespecialiseerd zijn in de behandeling van lymfoedeem. Hoe eerder maatregelen worden genomen, des te groter de kans dat verergering van lymfoedeem kan worden voorkomen.

Preventiemaatregelen

Door een aantal voorzorgsmaatregelen te nemen, kunt u zelf meehelpen om lymfoedeem zoveel mogelijk te voorkomen.

Voorkom wondjes

Lymfoedeem kan worden veroorzaakt door een infectie ten gevolge van een wondje. Ontsmet wondjes altijd goed met jodium, sterillon of betadine. Ontstaat er toch een ontsteking, vraag dan advies aan uw huisarts. Deze kan eventueel antibiotica voorschrijven. 

Met de volgende voorzorgsmaatregelen kunnen wondjes voorkomen worden:

• draag handschoenen in het huishouden en in de tuin bij werkzaamheden waarbij u zich kunt verwonden;

• wees behoedzaam bij het koken en bij gebruik van strijkbout, hete oven en heet water, zodat u brandwondjes voorkomt;

• bij het ontharen kunt u beter geen scheermesje gebruiken;

• bij de nagelverzorging kunt u beter een vijl gebruiken in plaats van een schaar om beschadiging van uw nagelriemen te voorkomen;

• door het soepel houden van uw huid met een pH neutrale crème hebt u minder kans op barstjes en kloofjes;

• let erop bij injecties en infuusnaalden, dat u liefst niet geprikt wordt in de arm aan de geopereerde zijde.

Voorkom overbelasting

Bij intensief gebruik van de spieren komt er extra bloed in de spieren om hen van ‘brandstof’ te voorzien. Een gedeelte van dit bloed moet afgevoerd worden via het lymfestelsel. Wanneer de lymfeklieren in de oksel verwijderd zijn, is de capaciteit van het lymfestelsel echter kleiner geworden. Daardoor kan er vocht in de arm blijven zitten: er ontstaat lymfoedeem.

Het is belangrijk dat u uw arm in de eerste 4 tot 6 weken na de operatie niet te zwaar belast. In deze weken herstellen de lymfevaten rond het litteken zich namelijk nog gedeeltelijk. Daarom adviseren wij u om niet te zwaar te tillen. U mag uw arm wel gebruiken bij lichte dagelijkse activiteiten. Als het na deze periode goed gaat met de arm en als u goede controle hebt over het gebruik ervan, dan kunnen activiteiten als fietsen, autorijden, huishoudelijk werk, hobby’s en werkhervatting rustig aan opgebouwd worden. Houdt u daarbij wel uw arm in de gaten en overbelast deze zeker niet. 

Wees voorzichtig met warmte en koude

Als uw lichaam wordt blootgesteld aan te veel warmte (sauna, zonnebaden e.d.), kan ook lymfoedeem ontstaan. Dit wil niet zeggen dat u nooit meer in de zon mag zitten. Ook hier geldt weer: kijk wat uw arm kan hebben. Dit is bij iedereen verschillend. Zoek bijvoorbeeld in de zomerhitte, schaduwrijke plaatsen (parasol) op. Aanbevolen wordt om tijdens de vorstperiode handschoenen te dragen, omdat bij kou de huid uitdroogt, waardoor meer kans bestaat op scheurtjes in de huid, wat weer kan leiden tot een wondje. 

Voorkom belemmerde afvoer van lymfevocht

De voorkeur gaat uit naar een lichte borstprothese. Bij een te zware prothese kan het schouderbandje van uw beha de lymfevaten boven het sleutelbeen dichtdrukken. Als dat de enige lymfevaten zijn in dat gebied die nog functioneren, kan eveneens lymfoedeem ontstaan. Het is dus aan te raden een goed passende beha met brede schouderbandjes te dragen met een niet te zware borstprothese. 

Oefeningen voor schouder en arm

Hier vindt u informatie over oefeningen voor schouder en arm na een borstoperatie. Deze oefeningen zijn bedoeld om de soepelheid van uw schouder te bevorderen. Door deze oefeningen dagelijks te doen kunt u er zelf voor zorgen dat uw armfunctie zich weer volledig herstelt. 

Van belang bij alle oefeningen is het volgende:

• Ga bij het oefenen goed rechtop zitten of staan. Voer de oefeningen rustig uit, en maak geen verende bewegingen. 

• Het is niet de bedoeling dat u pijn voelt. Indien dit gebeurt, moet u de beweging wat rustiger uitvoeren. U mag wel rek voelen. 

• Als er in het wondgebied nog vocht zit, voert u de oefeningen wat rustiger uit. Probeer dan het gevoel van rek te vermijden. 

• Probeer elke dag 2 tot 4 keer te oefenen. Elke oefening wordt10 keer herhaald, gedurende een periode van 6 weken. 

• Tijdens het oefenen is het belangrijk dat u blijft doorademen. Probeer het ritme van de oefening aan te passen aan de ademhaling. Let er op dat u de adem niet vasthoudt! 

• Het oefenen voor een spiegel is aan te bevelen omdat u zodoende kunt controleren of u de oefening correct uitvoert.

 

	Uitgangshouding:     Uitvoering:	Ga met het gezicht dicht naar de muur staan en zet beide handen op schouderbreedte tegen de muur.  Kruip met beide handen tegelijkertijd zo ver mogelijk omhoog. Houd 5 tellen vast en kruip weer naar beneden.
	Uitgangshouding:     Uitvoering:	Ga op de grond zitten. Eventueel kunt u rechtop blijven staan of rechtop zitten op een stoel. Strek de armen naar achteren en kijk iets naar boven totdat u spanning voelt in de schouder. Houd 5 tellen vast. Ontspan.